Bezig met laden...
Een recept lezen. Een werkinstructie begrijpen. Zelf een OV-kaart aanvragen. Voor de leerlingen van praktijkschool Pro Drachten zijn deze zaken allerminst vanzelfsprekend. Toch gelooft docent Famke Weersma-Wink (47) dat ook zij lezers kunnen worden. “Als wij het niet doen, wie dan wel?” Sinds 2005 zet ze zich in om taal en lezen schoolbreed te verweven. Niet alleen in het Nederlands lokaal, maar juist ook op de werkvloer – van houtbewerking tot zorg & welzijn.
Famke werkt als AVO-docent (Algemeen Vormend Onderwijs) op deze school in Drachten en vervult ook de rol van taal- en leesspecialist. Leerlingen krijgen bij haar niet alleen Nederlands en rekenen, maar ook mens & maatschappij, filosofie en sociale vaardigheden. Daarmee richt het onderwijs zich op de basisvaardigheden die nodig zijn om volwaardig mee te doen in de samenleving. Lezen, schrijven, rekenen en burgerschapsvorming dus, altijd met het oog op praktische toepasbaarheid.
De doelgroep is breed: van leerlingen die uitstromen naar beschut werk of werk tot jongeren die doorstromen naar mbo. Er is ook een grote NT2-populatie – jongeren die door trauma of oorlog geen regulier onderwijs konden volgen. “Onze grootste groep heeft structurele leerachterstanden. Ze lezen vaak nog op of onder het niveau van midden groep 5. Dan kun je dus niet zelfstandig een kookrecept volgen of een werkinstructie begrijpen. En dat beperkt op alle fronten.” Als je op je twaalfde nog niet vlot leest, kom je in het vervolgonderwijs en de maatschappij voortdurend tekort. Daarom werd het taalonderwijs op school thematisch ingericht. “We werken met thema’s van zes weken waarin we technisch lezen, woordenschat en kennisopbouw combineren. Voorkennis maakt een groot verschil. Als je alles weet over Formule 1, snap je een tekst over Max Verstappen veel sneller – ongeacht je leesniveau.”
Die aanpak beperkt zich niet tot de taallessen. Ook in de praktijkvakken wordt taalbewust gewerkt.
“We hebben met docenten besproken: welke woorden en handelingen moet een leerling kennen in jouw vak? Zo is er een taal- en leeskoppeling ontstaan door de hele school. In het praktijklokaal hangt een poster met het gereedschap van de week. Daar praten ze over en oefenen ze mee.”
AutoWeek en babyverzorging
Een voorbeeld: de mobiliteitsdocent merkte dat zijn leerlingen op stage niet mee konden praten in de kantine van het autobedrijf. “Ze lazen nooit over auto’s. Nu begint hij zijn les met een artikel uit het magazine AutoWeek. Zo geef je leerlingen woorden én context. Dat is taalonderwijs in de praktijk.”
Ook in zorg & welzijn, groen of beeldende vorming wordt met taal gewerkt. “We zoeken manieren om boeken of tijdschriften bij het thema te betrekken. Geen Harry Potter in de werkplaats, maar een tijdschrift over boerderijdieren bij groen, of een tekst over babyverzorging bij zorg & welzijn.”
In 2020 startte Pro Drachten als eerste praktijkschool van Nederland een samenwerking met de bibliotheek op school. Sindsdien is er een actuele collectie aanwezig, begeleid door een leesconsulent. “Die consulent denkt mee over hoe je boeken in je vak kunt inzetten. Maar het belangrijkste is: we creëren een schoolcultuur waarin lezen normaal is. In elk theorielokaal hangt een leesmuur met tekeningen, teksten en gedichten.’
Tijdens de nationale gedichtenweek worden elke ochtend gedichten voorgelezen via de intercom. “Eerst deden we het zelf – dus de directeur, de leesconsulent en ik. Toen wilden leerlingen ook. Wat begon als een week, werd uiteindelijk drie weken lang poëzie door de luidspreker. En het mooiste: het werkt. Leerlingen herkennen teksten, vragen ernaar, doen mee. Het wordt iets van henzelf.”
Iedereen is taaldocent
“Taalonderwijs is niet alleen van de taaldocent”, zegt Famke. “Iedereen op school – van conciërge tot balie – moet zich bewust zijn van wat leerlingen wel of niet begrijpen. Dat geldt ook voor ouders. In onze regio is 16 procent van de volwassenen laaggeletterd. En 75 procent daarvan heeft Nederlands als eerste taal.” Daarom is er een breed gedragen taalbeleidsplan. “We hebben gekeken: wat doen we al, wat werkt en hoe borgen we dat? Alleen door het structureel aan te pakken, krijg je duurzame verandering. Dan weten nieuwe collega’s ook: ik moet in mijn vak aandacht geven aan taal en materiaalkennis.”
Wat scholen volgens Famke nodig hebben, is een helder ‘waarom’. “Het begint bij de schoolleider die snapt dat dit tijd, geld en energie kost. Het is geen projectje, maar een gezamenlijke visie. Dan kun je plannen maken: wat doen we, wat missen we, wie kunnen we inzetten?”
Begin met je eigen situatie
Ze krijgt wekelijks vragen van collega’s: mag ik jullie taalbeleidsplan, jullie lessencyclus? “Iedereen wil iets overnemen. Of scholen weten vaak niet waar ze moeten beginnen. Maar ik zeg altijd: begin met je eigen situatie. Wat is de talige kern van jouw vak? Welke woorden gebruik je? Welke voorkennis verwacht je? En breng je curriculum in kaart. Dan heb je de essentie te pakken.”
Je kunt alleen de cirkel van laaggeletterdheid doorbreken als je samenwerkt, weet Famke. “Dus met de consultatiebureaus, de voorschoolse opvang, po, vo, de mensen en organisaties in de wijken, de gemeente en de bibliotheek.”
Wat betreft opbrengsten wijst ze op de leesmonitor van de bibliotheek die leesgedrag en leesplezier meet. Maar belangrijker nog is wat ze in de school ziet. “Leerlingen die meedoen, praten over teksten, schrijven, tekenen, een gedicht willen voorlezen via de intercom. Dat zijn geen toetscijfers, maar het laat wel zien dat het werkt.”